Аз парчам то астероид ва Помир: чӣ Тоҷикистонро бо кайҳон мепайвандад?

© Sputnik / Мария Плотникова / Гузаштан ба хазинаи аксСпециальная астрофизическая обсерватория РАН
Специальная астрофизическая обсерватория РАН - Sputnik Тоҷикистон, 1920, 12.04.2021
Тоҷикистон ба кайҳон наздиктар аз он аст, ки тасаввур мешавад. Маҳз аз қаламрави ҷумҳурӣ қисми зиёди астероидҳо таҳти назоратанд
ДУШАНБЕ, 12 апр — Sputnik. Шер Алиев. Баъди 12 апрели соли 1961 пас аз парвози аввалин одам ба кайҳон, дар Тоҷикистон латифае пайдо шуд, ки марбути ин рӯйдод мебошад.
Ростӣ ин латифаро гӯшакӣ бо ними садо ва бо назар ба атроф мегуфтанд, чун муҳтавои он ба сиёсати вақти ҳизб ва ҳукумат комилан мухолиф буд:
"Деҳае дар куҳистони Тоҷикистон. Пирамарди ришсафед, собиқадори муқовимати босмачиён бо ҳукумати шӯравӣ, зери офтоби баҳорӣ дар ҳолати нимахобӣ манзараҳои ҷанг бо Артиши Сурхро пеши назар меовард, ки ногаҳон наберааш, давида гуфт:
- Бобо (бобо), русҳо ба кайҳон парвоз карданд!
- Ҳамаашон чӣ?! – дурахшиданд чашмони пирамард.
- Не, танҳо як нафар, Юрий Гагарин, - гуфт набера.
- Ин хел бошад чӣ дод мезанӣ, нобакор?"
Солҳои зиёд ман боварӣ доштам, ки ин ягона робитаи байни Тоҷикистон ва фазои кайҳон аст. Маълум шуд, ки хеле хато кардаам.

Астероиди Тоҷикистон ва на танҳо

Дар системаи офтобӣ астероиде атрофи офтоб дар иҳотаи Марс ва Юпитер чарх мезанад, ки аз Замин 250 миллион км дур мебоошад. Гашти пурраи астероид дар атрофи Офтоб, ки аз он 463 миллион км дур аст, 5 солро дар бар мегирад. Ин ҷисми кайҳониро, ки онро сайёраи хурд низ меноманд, ситорашиноси шӯравӣ Тамара Смирнова соли 1970 кашф кардааст. Соли 2015 ҷомеаи байналмилалии астрофизикҳо бо дарназардошти хидматҳои олимони тоҷик дар омӯзиши фазо ва саҳми онҳо дар илми ҷаҳонӣ тасмим гирифт, сайёраи хурди Тоҷикистонро номгузорӣ кунад.
Чунин дастовардҳои пурарзиш аз олимон ва муҳаққиқони мо тақозо мекунанд, ки ба манфиати давлату миллат ва инчунин тамоми инсоният кӯшишҳои боз ҳам бештар ба харҷ диҳанд, изҳор дошта буд, раисиҷумҳури Тоҷикистон, Эмомалӣ Раҳмон дар маросими қабули шаҳодатнома бо қарори мазкур.
Юрий Гагарин дар кайҳон - Sputnik Тоҷикистон, 1920, 12.04.2021
60 сол пеш: навори нахустин парвози Юрий Гагарин ба кайҳон
Дар баробари ин дар нуқоти гуногуни кайҳон боз 8 ҷирми осмоние мавҷуданд, ки ба хотири олимони тоҷик барои саҳмгузориҳо дар кашфи асрори ситораҳо, номгузорӣ шудаанд. Боз як сайёраи дигари хурд ноим GisAO – расадхонаи Ҳисорро дорад, ки дар он кашфиёти зиёде анҷом дода шуданд.
Аз соли 2006 инҷониб дар Тоҷикистон шабакае роҳандозӣ шуд, ки болида ё худ ҷирмҳои оташини нисбатан бузурги атрофи заминро, ки ба атмосфераи сайёра ворид мешаванд, назорат мебаранд.
Ин ҷирмҳоро бо думҳои дурахшон шинохтан мумкин, ки бар асари сӯхтан дар ҳавои атмосфера ҳосил мешаванд. Панҷ нуқтаи мушоҳида, дар минтақаҳои гуногуни ҷумҳурӣ ҷойгиранд, ки чунин ҳолатҳоро таҳқиқ мекунанд, то дараҷаи хатари бархӯрди тӯбҳои оташ бо Заминро арзёбӣ кунанд.

Осмон аз наздик

Кӯҳҳои баланд маъмулан барои кӯҳнавардон нуқтаи ҷаззобанд. Аммо барои астрономҳо низ ин имкони наздик шудан ба мавзӯи омӯзиш - осмони пурситора мебошад. Атмосфераи тунук, ҳеҷ гуна дуди саноатӣ, муҳити беҳтарин барои омӯзиши фазо аст. Дар Тоҷикистон бо ин мушкиле вуҷуд надорад, чун кӯҳҳо беш аз 90% қаламрави ҷумҳуриро ишғол мекунанд.
Дар маҷмӯъ, дар кишвар се расадхона - Помир, Санглох ва Ҳисор мавҷуданд. Расадхонаи охир бо таҷҳизоти беназири баландсифати астрономӣ муҷаҳҳаз аст. Бо ёрии ин дастгоҳ усули экспозитсияи фаврӣ кашф карда шуд, ки баъдан дар саросари ҷаҳон татбиқ ёфт.
"Метеорҳо бо суръати то 70 км дар як сония мешитобанд. Ва ба шумо лозим аст, ки чунин экспозитсияеро пайдо намоед, ки дар он метеор беҳаракат мемонад. Пас шумо метавонед табиати онро ҳамаҷониба омӯзед. Ва ин усул дар ин ҷо таҳия ва татбиқ карда шуд бори аввал дар ҷаҳон. Экспозиция бо он. камтар аз як ҳиссаи сония. Ин кор такони тамоми силсилаи таҳқиқот дар саросари ҷаҳон шудааст ", - гуфт академик Пулат Бобоҷонов дар бораи ин дастовард.
Космонавт Владимир Джанибеков - Sputnik Тоҷикистон, 1920, 15.11.2017
Ҷонибеков дар бораи таҷрибаи беназири парвариши пахта дар кайҳон нақл кард
Пулат Бабаджанович дар ҷомеаи илмии ҷаҳон ба таври васеъ шинохта мебошад. Вай мадори зиёда аз 400 метеорро муайян карда, зиёда аз 20 маҷрои нави метеориро кашф намуд. Бо роҳбарии ӯ таҷҳизот сохта ва усулҳои омӯхтани падидаҳои физикии ҳамроҳии парвози ҷисмҳои метеорикӣ дар атмосфера таҳия карда шуданд. Ба хотири ӯ, астероид 7164 номгузорӣ шудааст.
Кормандони расадхонаи Санглох (2300 м аз сатҳи баҳр) кашфиёти зиёде кардаанд. Калонтарини онҳо акси ситораи думдор дар соли 1986 мебошад. Тасвир имкон дод, ки масири оптималии вохӯрӣ бо ин ҷисми кайҳонии миссияҳои "Вега-1" ва "Вега-2" ҳисоб карда шаванд.
Мавриди зикр аст, якчанд далелҳои таърихӣ бо ситораи думдори Галлея робита доранд, ки яке аз онҳо таъсири пурасрор ба сарнавишти нависанда Марк Твен мебошад. Маълум аст, ки ӯ соли 1835, ду ҳафта пас аз парвози думдор дар наздикии Замин таваллуд шудааст. Ӯ соли 1909 навишт: "Ман ба ин ҷаҳон бо ситораи думдор омадам ва ҳангоми расиданаш дар соли оянда бо он меравам". Ҳамин тавр ҳам шуд: Твен 21 апрели соли 1910, як рӯз пас аз наздикшавии навбатии комета вафот кард.

Лабораторияи нодири нурҳои кайҳонӣ дар Помир

Дар ибтидои солҳои 70-уми асри гузашта олимони шӯравӣ ба татбиқи таҷрибаи васеъмиқёси "Помир" шурӯъ карданд, ки ҳадафи он омӯхтани таъсироти ҳастаӣ ҳангоми нерӯҳои аз ҳад зиёд мебошад. Ин тадқиқоти илмӣ характери инқилобӣ дошт. Олимон ҳодисаҳоро берун аз доираи физикаи муосир меомӯхтанд.
Ҳангоми озмоиш бо нурҳои кайҳонӣ дар Помир маълум шуд, ки зарраҳои элементӣ дар шароити муайян рафтори дигаргуна аз он, ки дар як ҳамворӣ доранд. Барои фаҳмидани миқёси ин кашф, қайд кардани он кифоя аст, маълумоте, ки соли 2010 ҳангоми таҷрибаҳо дар Коллайдери Адрони Калон ба даст омадаанд, такрори натиҷаҳои таҳқиқоти олимони шӯравӣ дар Помир дар солҳои 80 мебошанд.
Соли 1980 Ҳамкории байналмилалии “Помир-Чакалтай” таъсис дода шуд. Қисми дуюми ин ном маънои кӯҳи ҳамноми Анд (Боливия) -ро дорад, ки дар он маркази илмӣ оид ба мавзӯи шабеҳ кор мекунад. Барои ҳамоҳангсозии таҷрибаҳо, соли 1981 дар Париж дар Конфронси байналмилалии нурҳои кайҳонӣ созишнома дар бораи ҳамкориҳои муштарак ба имзо расид. Он кӯшишҳои физикҳои ҳашт кишварро муттаҳид кардааст: Русия, Ҷопон, Лаҳистон, Бразилия, Боливия, Гурҷистон, Ӯзбекистон ва Тоҷикистон.
Пресс-конференция в АН РТ 9 июля 2015 года - Sputnik Тоҷикистон, 1920, 29.07.2019
Президенти Академияи илмҳо: ба зудӣ дар осмон ситораи нав пайдо мешавад
Пошхӯрии Иттиҳодио Шӯравӣ ва ҷанги шаҳрвандӣ дар Тоҷикистон корро дар истгоҳ қатъ кард. Қисми таҷҳизот ғорат карда шуд, маводи илмӣ ба хориҷа бурда шуданд. Дар соли 2008, президентҳои Русия ва Тоҷикистон Дмитрий Медведев ва Эмомалӣ Раҳмон Созишнома дар бораи таъсис ва фаъолияти Маркази байналмилалии таҳқиқотии Помир-Чакалтайро ба имзо расониданд.
Ҳадафи асосии ин Марказ гузаронидани таҳқиқоти муштараки ҳастаӣ ва астрофизикӣ дар бораи нурҳои кайҳонии ултра-энергетикӣ мебошад. Майдони озмоишии Марказ, пойгоҳи озмоиши илмии Ак-Архар мебошад, ки дар кӯҳҳои ноҳияи Мурғоби ВМКБ дар баландии 4370 метр аз сатҳи баҳр ҷойгир аст.
"Лабораторияи нурҳои кайҳонии Помир пойгоҳи нодир ва ивазнашаванда барои физикҳои ҷаҳон аст. ...Ин озмоишгоҳ тамоми марзҳои сиёсӣ ва миллиро аз байн бурдааст ва он бояд ҳамчун ёдгории маърифати мардуми тоҷик ҳифз карда шавад", - гуфт Абдус Салом, барандаи ҷоизаи Нобел аз Покистон.

"Равзана" ба кайҳон

Иншооти беназири дигар дар қаламрави Тоҷикистон маҷмааи опто - электронии Русия барои назорати фазои кайҳонӣ тавассути телескопҳои маҷмааи "Окно" мебошад (он дар наздикии шаҳри Норак, дар баландии 2216 м аз сатҳи баҳр ҷойгир аст). Маҷмаа имкон медиҳад, ки ашёҳои кайҳонии аз як метр калон дар масофаи зиёда аз 50 ҳазор километр муайян карда шаванд.
Оптико-электронный комплекс Окно, архивное фото - Sputnik Тоҷикистон, 1920, 20.02.2019
Маҷмааи назорати кайҳонии “Окно” дар Тоҷикистон, чӣ гуна ба Русия кумак мекунад
Таҳияи маҷмаа ҳанӯз соли 1961 оғоз ёфта буд. Пас аз ҷанги шаҳрвандӣ дар ҷумҳурӣ иншоот беназорат монд, аммо дар охири солҳои 90-ум корҳои барқароркунии он оғоз ёфтанд. Дар соли 2014, ӯ ба ҳолати омодабош оварда шуд. Маҷмааи "Окно" қодир аст, ки пайдошавии моҳвораҳо ва намуди онҳоро муайян кунаду масирашонро ҳангоми ҳаракатҳои мадорӣ ҳисоб кунад.
Гарчанде маҷмаа ба нерӯҳои ҳарбии кайҳонии Федератсияи Русия марбут аст, аммо он инчунин бо мақсадҳои осоишта истифода мешавад. Ҳадафҳои мулкии "Окно" саривақт ба даст овардани маълумот дар бораи вазъи кайҳон, таҳияи феҳристи объектҳои кайҳонии сунъӣ, муайян кардани навъ, мақсад ва ҳолати кунунии онҳо мебошад.

Парчами Тоҷикистон дар кайҳон

Фармондеҳи киштии кайҳонии Союз ТМА-5 ва бортинженери 10-умин экспедитсия ба Истгоҳи Байналмилалии Кайҳонӣ, шаҳрванди Қирғизистон Солиҷон Шарифов, парчами давлатии Тоҷикистонро ҳангоми парвоз дар солҳои 2004-2005 парафшон кард. Вай ин амалро ба бобояш бахшид, ки асли тоҷикӣ дорад.
Шарифов 88-умин нафаре шуд, ки ба кайҳон рафтааст. Дар яке аз мусоҳибаҳояш ӯ қайд кард, ки намунаи инсони байналмилалӣ аст, зеро падараш тоҷик, модараш ӯзбек аст, дар Қирғизистон таваллуд шудааст, дар Украина таҳсил кардааст ва дар Русия зиндагӣ мекунад.

"Сайёраи мо латифу бениҳоят зебост. Агар ҳама одамон Заминро аз кайҳон медиданд, ба назарам, ҳеҷ гоҳ ҷангҳо намешуданд. Шумо наметавонед сарҳадҳоро аз он ҷо бубинед, вале як қабати тунуки атмосфера аён аст, ки ҳаётро дар рӯи замин муҳофизат мекунад", - изҳор дошт кайҳоннавард таассуроташро аз кайҳон.

Шояд ёдоварӣ аз суханони оқилонаи барандаи мукофотҳои олии ҳукуматии Федератсияи Русия, Қирғизистон, Ӯзбекистон ва Тоҷикистон ба сиёсатмадорон кумак кунанду онҳо ба ҳалли масъалаҳои байнидавлатӣ хирадмандонатар муносибат намоянд. Дар 60-умин солгарди кайҳоннавардӣ бисёр мехоҳам, ин боварро дошта бошем.
Лентаи хабарҳо
0
Нахуст ҷадидҳоНахуст кӯҳнаҳо
loader
Дар нашр
Заголовок открываемого материала